هفده دستور قرآنی برای امور اقتصادی

۱۳ مرداد ۱۳۹۶ سایت خبری آوا

نوشتن قرارداد کتبی در مواردی که مورد نظر آیه ۲۸۲ بقره هست امری هست مستحب و عمومیت دارد و فرقی بین طرفین نمی کند که از خویشان به همراهشند یا غیر خویشان.


یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ إِذَا تَدَایَنتُم بِدَیْنٍ إِلَى
أَجَلٍ مُّسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْیَكْتُب بَّیْنَكُمْ كَاتِبٌ
بِالْعَدْلِ وَلاَ یَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ یَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللّهُ
فَلْیَكْتُبْ وَلْیُمْلِلِ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ وَلْیَتَّقِ اللّهَ
رَبَّهُ وَلاَ یَبْخَسْ مِنْهُ شَیْئًا فَإن كَانَ الَّذِی عَلَیْهِ
الْحَقُّ سَفِیهًا أَوْ ضَعِیفًا أَوْ لاَ یَسْتَطِیعُ أَن یُمِلَّ هُوَ
فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُواْ شَهِیدَیْنِ من
رِّجَالِكُمْ فَإِن لَّمْ یَكُونَا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ
مِمَّن تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاء أَن تَضِلَّ إْحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ
إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى وَلاَ یَأْبَ الشُّهَدَاء إِذَا مَا دُعُواْ وَلاَ
تَسْأَمُوْاْ أَن تَكْتُبُوْهُ صَغِیرًا أَو كَبِیرًا إِلَى أَجَلِهِ
ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِندَ اللّهِ وَأَقْومُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلاَّ
تَرْتَابُواْ إِلاَّ أَن تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِیرُونَهَا
بَیْنَكُمْ فَلَیْسَ عَلَیْكُمْ جُنَاحٌ أَلاَّ تَكْتُبُوهَا
وَأَشْهِدُوْاْ إِذَا تَبَایَعْتُمْ وَلاَ یُضَآرَّ كَاتِبٌ وَلاَ شَهِیدٌ
وَإِن تَفْعَلُواْ فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُواْ اللّهَ
وَیُعَلِّمُكُمُ اللّهُ وَاللّهُ بِكُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

ترجمه فولادوند

اى كسانى كه ایمان آورده‏اید، هر گاه به وامى تا سررسیدى معین، به همراه
یكدیگر معامله كردید، آن را بنویسید. و به همراهید نویسنده‏اى [صورت معامله را]
بر اساس عدالت، میان شما بنویسد. و هیچ نویسنده‏اى نبه همراهید از نوشتن خوددارى
كند همان گونه [و به شكرانه آن‏] كه خدا او را آموزش داده هست. و كسى كه
بدهكار هست به همراهید املا كند، و او [نویسنده‏] بنویسد. و از خدا كه پروردگار
اوست پروا نماید، و از آن، چیزى نكاهد. پس اگر كسى كه حق بر ذمه اوست، سفیه
یا ناتوان هست، یا خود نمى‏تواند املا كند، پس ولىّ او به همراهید به همراه [رعایت‏]
عدالت، املا نماید. و دو شاهد از مردانتان را به شهادت طلبید، پس اگر دو
مرد نبودند، مردى را به همراه دو زن، از میان گواهانى كه [به عدالت آنان‏] رضایت
دارید [گواه بگیرید]، تا [اگر] یكى از آن دو [زن‏] فراموش كرد، [زنِ‏]
دیگر، وى را یادآورى كند. و چون گواهان احضار شوند، نبه همراهید خوددارى ورزند.

به همراهید كاتب، نهایت امانت را رعایت كند و آنچنانكه خدا به او تعلیم داده و به اصطلاح، بین خود و خدا، سند را به طور دقیق تنظیم نماید

و از نوشتنِ [بدهى‏]
چه خرد به همراهشد یا بزرگ، ملول نشوید، تا سررسیدش [فرا رسد]. این [نوشتنِ‏]
شما، نزد خدا عادلانه‏تر، و براى شهادت هستوارتر، و براى اینكه دچار شك
نشوید [به احتیاط] نزدیكتر هست، مگر آنكه داد و ستدى نقدى به همراهشد كه آن را
میان خود [دست به دست‏] برگزار مى‏كنید در این صورت، بر شما گناهى نیست كه
آن را ننویسید. و [در هر حال‏] هر گاه داد و ستد كردید گواه بگیرید. و هیچ
نویسنده و گواهى نبه همراهید زیان ببیند، و اگر چنین كنید، از نافرمانى شما خواهد
بود. و از خدا پروا كنید، و خدا [بدین گونه‏] به شما آموزش مى‏دهد، و خدا
به هر چیزى دانهست.


نوشتن قرارداد کتبی در مواردی که مورد
نظر این آیه شریفه هست امری هست مستحب و عمومیت دارد و فرقی بین طرفین نمی
کند که از خویشان به همراهشند یا غیر خویشان.

هدف این آیه شریفه ایجاد تضمین برای به همراهز پس گرفتن قرض و جلوگیری از سوء
هستفاده از حسن اعتماد افراد هست و به قول معروف کار از محکم کاری عیب نمی
کند حتی اگر قرض دادن و گرفتن بین اقوام نزدیک به همراهشد. البته از این قسمت از
آیه که مى‏فرماید: (فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً فَلْیُۆَدِّ الَّذِی
اۆْتُمِنَ أَمانَتَهُ): اگر به یکدیگر اطمینان داشته به همراهشید آن کس که حقى بر گردن او هست به همراهید به موقع حق را بپردازد (گو اینکه نوشته‏اى در کار نبه همراهشد) هستفاده مى‏شود که این حکم مربوط به جایى هست که اطمینان کامل در بین نبه همراهشد و احتمال بروز اختلافاتى به همراهشد.

احکام دقیقى که در این آیه در مورد تنظیم سند، براى معاملات ذکر شده
هست، آن هم به همراه ذکر جزئیات در تمام مراحل، در طولانى‏ترین آیه قرآن مجید،
بیانگر توجه عمیقى هست که قرآن، نسبت به امور اقتصادى مسلمین و نظم کار
آنها دارد، مخصوصا به همراه توجه به اینکه این کتاب آسمانى در جامعه عقب مانده‏اى
نازل گشت که حتى سواد خواندن و نوشتن در آن، بسیار کم بود و حتى آورنده
این قرآن، درسى نخوانده بود و به مکتب نرفته بود، و این خود دلیلى هست بر
عظمت قرآن از یک سو، و اهمیت نظام اقتصادى مسلمین از سوى دیگر.

قرارداد


هفده دستور از مقررات دقیقی در مورد امور تجاری، اقتصادی و داد و ستد مالی

۱٫ “إِذَا تَدَایَنتُم بِدَیْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى فَاكْتُبُوهُ ” هرگاه
شخصی به دیگری قرض داده و یا معاملهای انجام دهد و یكی از طرفین بدهكار
شود، برای آنكه هیچ گونه اشتبه همراهه و گفت وگویی پیش نیاید، به همراهید قرارداد، به همراه
تمام خصوصیات آن نوشته شود
.

۲٫ برای اینكه جلب اطمینان شود و قرارداد از مداخلات احتمالی طرفین سالم
بماند، نویسنده به همراهید، شخص سومی به همراهشد: “وَلْیَكْتُب بَّیْنَكُمْ كَاتِب”

۳٫ “به همراهلعدل”; نویسنده، به همراهید در نوشتن قرارداد، حق را در نظر بگیرد و عین واقع را بنویسد.

۴٫ “وَلاَ یَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ یَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللّهُ فلیکتب” به همراهید كاتب، نهایت امانت را رعایت كند و آن چنانكه خدا به او تعلیم داده و به اصطلاح، بین خود و خدا، سند را به طور دقیق تنظیم نماید.

۵٫ “وَلْیُمْلِلِ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَق” به همراهید
یكی از طرفین معامله، قرارداد را املا كند; یعنی بگوید تا كاتب بنویسد;
اما كدام یك از طرفین؟ آیه می فرماید: بدهكار; یعنی آن كس كه حق بر گردن او
هست
.

۶ . “وَلْیَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُو وَلاَ یَبْخَسْ مِنْهُ شَیْ ئ”¹ًا; بدهكار به هنگام املا كردن، به همراهید خدا را در نظر بگیرد و چیزی را فروگذار نكند و همه را بگوید تا بنویسند.

۷٫ “فَإِن كَانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهًا أَوْضَعِیفًا…;
“ولیّ”، نیز به همراهید در املا و اعتراف به بدهی، عدالت و منافع كسی را كه
سرپرست او هست در نظر گرفته و از انحراف از حق دوری جوید.

۸ . “وَاسْتَشْهِدُواْ شَهِیدَیْن” اضافه بر نوشتن، طرفین به همراهید در قرارداد خود، دو شاهد بگیرند.

۹ و ۱۰٫ “مِن رِّجَالِكُم” این دو شاهد به همراهید دو مرد به همراهلغ و مسلمان به همراهشند.

۱۱٫ “فَإِن لَّمْ یَكُونَا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَان”یك مرد و دو زن نیز می توانند شاهد قرار گیرند.

۱۲٫ “مِمَّن تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَآءِ” شهود به همراهید مورد اطمینان به همراهشند.

۱۳٫ “أَن تَضِلَّ إِحْدَغهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَغهُمَا الاْ ئُخْرَیَ” در
صورتی كه شهود، دو مرد به همراهشند، هر كدام می توانند به طور مستقل شهادت
بدهند، اما در صورتی كه یك مرد و دو زن به همراهشند، به همراهید آن دو زن، به اتفاق
یكدیگر ادای شهادت كنند، تا اگر یكی اشتبه همراههی كند، نفر دوم یادآوری نماید
.

ازاین قسمت از آیه که مى‏فرماید: (فَإِنْ أَمِنَ
بَعْضُکُمْ بَعْضاً فَلْیُۆَدِّ الَّذِی اۆْتُمِنَ أَمانَتَهُ): اگر به
یکدیگر اطمینان داشته به همراهشید آن کس که حقى بر گردن او هست به همراهید به موقع حق
را بپردازد (گو اینکه نوشته‏اى در کار نبه همراهشد) هستفاده مى‏شود که این حکم
مربوط به جایى هست که اطمینان کامل در بین نبه همراهشد و احتمال بروز اختلافاتى
به همراهشد

۱۴٫ “وَلاَ تَسْأَمُوْاْ أَن تَكْتُبُوْهُ صَغِیرًا أَو كَبِیرًا إِلَى أَجَلِهِ ” بدهی كم یا زیاد به همراهشد، به همراهید آن را نوشت.

“ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِندَ اللّهِ …”، قرآن كریم، در این جمله، اشاره
به فلسفة احكام فوق كرده و میفرماید: تنظیم اسناد و دقت در آن، از یك سو
ضامن اجرای عدالت هست و از سوی دیگر، موجب تقویت و اطمینان شهود به هنگام
ادای شهادت هست، و از سوی سوم، مانع ایجاد بدبینی در میان افراد اجتماع
هست.

۱۵٫ “إِلآ َّ أَن تَكُونَ تِجَـَرَةً حَاضِرَةً تُدِیرُونَهَا بَیْنَكُم…”در
صورتی كه معامله كاملاً نقدی به همراهشد، نوشتن قرارداد لازم نیست; البته در
همین صورت نیز، اگر سندی برای این قرارداد تنظیم كنند، بهتر هست
.

۱۶٫ “وَأَشْهِدُوَّاْ إِذَا تَبَایَعْتُم” در معامله نقدی، گرچه تنظیم سند و نوشتن لازم نیست، ولی به همراهید شاهد گرفت.

۱۷٫ “وَلاَ یُضَآرَّ كَاتِبٌ وَلاَ شَهِید” و آخر آنكه، هیچ گاه نبه همراهید
نویسنده سند، و همچنین شهود، به خاطر رعایت حق و عدالت، مورد آزار و اذیت
قرار گیرند.

سپس به دنبه همراهل حكم فوق تأكید میكند: “وَإِن تَفْعَلُواْ فَإِنَّهُ فُسُوقٌ ” اگر كسی شهود یا كاتبه همراهن سند را به خاطر حقگویی، آزار دهد، مرتكب فسق و گناه گردیده، از راه و رسم بندگی خدا خارج شده هست.

در پایان آیه، بعد از ذكر احكام، مردم را دعوت به تقوا و پرهیزكاری و پیروی از اوامر خداوند میكند: “وَاتَّقُواْ اللَّه”آنگاه یادآوری می نماید كه خداوند، آنچه مورد نیاز شما در زندگی مادی و معنوی هست، به شما تعلیم می دهد:”وَیُعَلِّمُكُمُ اللَّه”

“وَاللَّهُ بِكُلِّ شَیْءٍ عَلِیم” او از همة مصالح و مفاسد مردم آگاه هست و آنچه خیر و صلاح آنها هست، برای آنها مقرر داشته هست.(ر.ك: تفسیر نمونه، آیت الله مكارم شیرازی و دیگران، ج ۲، ص ۲۸۴ ـ ۲۸۹، دارالكتب الاسلامیه.)

بخش قرآن تبیان

دانلود آهنگ مسعود صادقلو ما به هم میایم